Δύο πασίγνωστα πειράματα στις Η.Π.Α., το πείραμα του PhilipZimbardoto 1971 κι εκείνο του StanleyMilgram το 1965, έδειξαν για τα καλά το πόσο βίαιοι μπορούν να γίνουν ακόμη και “συνηθισμένοι” άνθρωποι. Τόσο μάλιστα, που ο Milgram σχολίασε, το 1979, πως “Εάν ένα σύστημα στρατοπέδων θανάτου στηνόταν στις Ηνωμένες Πολιτείες σαν και αυτά που υπήρχαν στη Ναζιστική Γερμανία, κάποιος θα μπορούσε να βρει επαρκές προσωπικό γι’ αυτά τα στρατόπεδα σε μία μεσαίου μεγέθους Αμερικανική πόλη.”

 

Η βία, η επιθετικότητα, η εγκληματικότητα ακόμη, σε καμία περίπτωση δεν είναι γνωρίσματα μιας παθολογικής μειονότητας, αλλά εν δυνάμει συστατικά στοιχεία του καθενός, “εγκλωβισμένες σκιές που πλανώνται μέσα μας ζητώντας απεγνωσμένα μυστικές διόδους διαφυγής”, όπως πολύ ποιητικά αναφέρει η Φωτεινή Τσαλίκογλου. Η ίδια συγγραφέας μάς θυμίζει πως, ιστορικά, η βία και ρομαντικοποιήθηκε και ερωτικοποιήθηκε, εξιδανικεύτηκε. Αρκεί να σκεφτούμε, γράφει, τις πολύ δημοφιλείς τον 18ο αιώνα γοτθικές ιστορίες τρόμου (αιμομιξίες, φόνοι, βιασμοί, σε νεκροταφεία, μοναστήρια, ερειπωμένα κάστρα, περιγράφονταν άκρως ηδονοβλεπτικά), τον Πόε, τον ντε Σαντ, τον Ζενέ. Και ερμηνεύει αυτή την εξιδανίκευση ως σαφή ένδειξη μιας ενδόμυχης “νοσταλγίας της βίας” που κατακλύζει τον ανθρώπινο ψυχισμό.

Μια νοσταλγία της βίας, όμως, που δεν απειλεί να κλονίσει το κυρίαρχο μοντέλο φυσιολογικότητας, του κοινωνικά συγκρατημένου ατόμου που είναι σε θέση να ελέγχει ορθολογικά τις παρορμήσεις του. Κι αυτό επειδή ο εξιδανικευτικός λόγος της βίας την μεταθέτει σε ένα “άλλο”, απόμακρο επίπεδο, περιθωριοποιώντας τη. Τον δε φορέα της εξακολουθεί να τον παρουσιάζει ως “τον άλλο”, αποκλείοντάς τον. Με τα λόγια της Τσαλίκογλου: “Κάθε απόπειρα ρομαντικοποίησης της βίας δεν έχει ως αποτέλεσμα παρά να ενισχύει τα στεγανά ανάμεσα στη νόρμα και την απόκλισή της, ενδυναμώνοντας παράλληλα τις μυθοπλαστικές και κατεστημένες αντιλήψεις μιας φιλειρηνικής ανθρώπινης φύσης.” (Μυθολογίες βίας και καταστολής)

 

Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η ανάπτυξη των συμβολικών σημασιών της βίας, ιδωμένες από ψυχοδυναμική σκοπιά. Έχουμε και λέμε:

α) επιθυμία επενέργειας στο περιβάλλον (όταν το άτομο δε μπορεί να επηρεάσει με τις ενέργειές του το περιβάλλον του, υποδηλώνεται ότι δεν είναι υποκείμενο, δεν είναι ο ενεργός φορέας των πράξεών του, σαν να μην υπάρχει μέσα του για να τον κινεί -> αυτό βιώνεται ως απειλή της ψυχικής και σωματικής του ακεραιότητας, ως ένας επικείμενος κίνδυνος -> ο ψυχισμός κατακλύζεται από άγχος -> ευνοϊκό πλαίσιο για την ανάπτυξη βίας),

β) η επιθυμία αναγνώρισης του εαυτού (μη αναγνώριση, αδιαφορία, απόρριψη του εαυτού -> βασικό ναρκισσιστικό πλήγμα, που στερεί την δυνατότητα ύπαρξης -> αγωνία -> βία),

γ) μια μαγική πρόσκτηση δύναμης (μέσω της βίας, το άτομο προσπαθεί να δημιουργήσει την ταυτότητά του: να περιχαρακώσει τα ασαφή όριά του, να αντιπαρατεθεί στον άλλο, να αποκτήσει αυτονομία, να βεβαιωθεί ότι είναι κύριος του εαυτού του),

δ) έκκληση του άλλου (αν και με τη βία επιχειρείται ο αφανισμός του άλλου, ωστόσο, με το να είναι ο στόχος της, ο άλλος είναι πάντα παρών – και με τη βία γίνεται προσπάθεια να έρθουν σε επαφή θύτης και θύμα, να συσχετιστούν, να σχετιστούν) και

ε) η επείγουσα αναγκαιότητα της έκφρασης (το άτομο οφείλει, για λόγους ψυχικής υγείας, να αντιδρά στις αποστερήσεις που υφίσταται. Όταν δεν το κάνει, όταν γενικά ελέγχει αυστηρά την επιθετικότητά του και δεν την εκδηλώνει, θα χρειαστεί να είναι μεγάλη η ένταση της πρόκλησης, να περάσει κάποιο όριο, για να εκφραστεί το άτομο βίαια. Στην περίπτωση αυτή, όμως, ο βαθμός της βίας θα είναι ευθέως ανάλογος της έντασης της πρόκλησης, άρα η βίαιη συμπεριφορά που θα προκύψει, από ανθρώπους υπερ-ελεγχόμενους, ήπιους, καλώς κοινωνικοποιημένους – θα είναι ακραία.)

 

Σε σχέση με αυτή την τελευταία ερμηνεία της βίας, η ακόλουθη προειδοποίηση του BrunoBettelheim φαίνεται εξαιρετικά διορατική: “…λέγοντας ότι η βία δεν έχει ή δεν πρέπει να έχει θέση στη συναισθηματική μας φύση, αποφεύγουμε να αναζητήσουμε τα εκπαιδευτικά μέσα που θα μας επέτρεπαν να ελέγξουμε τις βίαιες τάσεις. Με τον τρόπο αυτόν προσπαθούμε να υποχρεώσουμε κάθε άτομο να απωθήσει τις βίαιες ενορμήσεις του, αφού δεν του έχουμε μάθει να τις ελέγχει και να τις διανοητικοποιεί, και δεν του έχουμε δώσει τρόπους έκφρασης αναπλήρωσης μέσα στο πλαίσιο της κοινωνίας”.

 


Όπως δημοσιεύτηκε στην ηλεκτρονική έκδοση της Patris News, της ηλεκτρονικής σελίδας της εφημερίδας Πατρίς της Ηλείας:

https://www.patrisnews.com/peri-vias-meros-deftero/